U Istočnom Sarajevu osvanuo mural. O čemu je riječ doznajte u nastavku teksta. Na stambenoj zgradi u Istočnom Novom Sarajevu, u neposrednoj blizini parka Gavrila Principa, osvanuo je mural koji je ponovo pokrenuo rasprave o načinu na koji se u ovom dijelu Bosne i Hercegovine predstavljaju događaji iz ratnih devedesetih godina. Mural je posvećen takozvanom „egzodusu sarajevskih Srba“ iz perioda od 1992. do 1996. godine, a posebnu pažnju izaziva činjenica da je u njegovom središtu prikazan Vojislav Vojo Čarkić, poznatiji pod nadimkom „pop Žućo“.
Riječ je o pravoslavnom svešteniku koji je tokom rata u Bosni i Hercegovini djelovao na području Sarajeva, a koji je ujedno nosio i titulu četničkog vojvode. Tu titulu dodijelio mu je Vojislav Šešelj u maju 1993. godine na Romaniji. Njegovo predstavljanje na muralu u kontekstu stradanja i odlaska sarajevskih Srba otvara ozbiljna pitanja o selektivnom prikazivanju historijskih događaja i pokušajima da se pojedine ratne ličnosti predstave isključivo kroz narativ herojstva i žrtve.
-
Ratna uloga Vojislava Čarkića tokom opsade Sarajeva
Tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu, Čarkić nije bio samo vjerski službenik koji je obavljao svoje redovne dužnosti. Prema navodima iz dostavljenog historijskog prikaza, aktivno je učestvovao u vojnim aktivnostima Vojske Republike Srpske, a njegovo djelovanje bilo je povezano s položajima na kojima su se nalazile snage koje su držale Sarajevo pod opsadom.
Posebno se ističe njegova prisutnost na linijama fronta, gdje je osveštavao i blagosiljao artiljerijsko oružje i minobacače. Upravo takvo povezivanje vjerskih obreda s vojnim djelovanjem predstavlja jedan od najspornijih aspekata njegovog ratnog angažmana, naročito imajući u vidu razmjere stradanja civilnog stanovništva tokom opsade glavnog grada Bosne i Hercegovine.
Sarajevo je tokom gotovo četiri godine bilo izloženo svakodnevnom granatiranju, snajperskom djelovanju i drugim oblicima nasilja. Među žrtvama nalazili su se muškarci, žene, starije osobe i djeca, dok su građani pokušavali preživjeti u uslovima bez osnovne sigurnosti. Prema podacima navedenim u tekstu, tokom opsade ubijeno je 1.601 dijete, što predstavlja jedan od najtežih podsjetnika na razmjere ljudske tragedije.
Grbavica, na kojoj su tokom rata živjeli brojni građani Sarajeva, bila je pod kontrolom snaga bosanskih Srba i obilježena teškim kršenjima prava nesrpskog stanovništva. Zato je predstavljanje ratnih figura bez šireg historijskog konteksta posebno problematično, jer zanemaruje iskustva ljudi koji su preživjeli nasilje, zatočeništvo, protjerivanje i druge oblike progona.
-
Preseljenje nakon Dejtona i odlazak u Istočno Sarajevo
Nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma, kojim je uspostavljen okvir za okončanje rata u Bosni i Hercegovini, Čarkić je prešao u Miljeviće, na području današnjeg Istočnog Sarajeva. Njegovo ime i ratna uloga ponovo su privukli pažnju javnosti u oktobru 2021. godine, kada se pojavio u Sarajevu tokom posjete patrijarha Srpske pravoslavne crkve Porfirija Sabornoj crkvi.
Njegovo prisustvo izazvalo je brojne negativne reakcije među građanima Sarajeva, posebno zbog sjećanja na opsadu i stradanje stanovništva. Za mnoge Sarajlije, pojavljivanje osobe koja se dovodi u vezu s ratnim djelovanjem na strani snaga koje su držale grad pod opsadom nije predstavljalo beznačajan društveni događaj, već podsjećanje na bolna iskustva iz perioda agresije.
Upravo zbog toga, njegovo postavljanje u središte murala posvećenog odlasku sarajevskih Srba dodatno je osjetljivo. Umjesto da se ratni period predstavi kroz složen historijski kontekst, mural šalje poruku koja može doprinijeti stvaranju jednostrane slike prošlosti, u kojoj se zanemaruju odgovornost, ratna dešavanja i stradanje drugih zajednica.
-
Šta se zaista dogodilo sa sarajevskim Srbima nakon Dejtonskog sporazuma?
Odlazak dijela srpskog stanovništva iz Sarajeva krajem 1995. i početkom 1996. godine često se u političkom i javnom prostoru predstavlja kao „egzodus“. Međutim, takvo imenovanje ne obuhvata sve okolnosti koje su obilježile taj proces. Pitanje odlaska stanovništva iz naselja koja su nakon Dejtonskog sporazuma trebala biti reintegrisana u teritorijalni okvir Federacije Bosne i Hercegovine zahtijeva ozbiljno razmatranje političkih odluka i pritisaka koji su pratili taj period.
Prema navodima iz dostavljenog historijskog prikaza, značajnu ulogu u organizovanju odlaska stanovništva imalo je tadašnje rukovodstvo bosanskih Srba sa Pala, predvođeno Radovanom Karadžićem i Momčilom Krajišnikom. Nakon što je postalo jasno da će Grbavica, Ilidža, Vogošća, Ilijaš i Hadžići biti reintegrisani u sastav Federacije BiH, među stanovništvom su počele intenzivne političke kampanje i poruke koje su podsticale strah od života u zajedničkoj državi.
Građanima je putem medija pod kontrolom tadašnjeg političkog rukovodstva predstavljana mogućnost ostanka kao prijetnja njihovoj sigurnosti i budućnosti. Poruke da Srbi ne bi trebali ostati u svojim domovima i živjeti pod vlašću institucija Federacije BiH stvarale su atmosferu nepovjerenja i dodatno podsticale odlazak.
-
Organizovani odlazak i pritisci na stanovništvo
Proces napuštanja sarajevskih naselja nije se odvijao isključivo kao rezultat individualnih odluka građana. U organizovanju preseljenja korišteni su autobusi i kamioni, a stanovništvo je pozivano da napusti područja koja su trebala biti predata pod kontrolu institucija Federacije BiH. U pojedinim slučajevima, prema navodima iz historijskih svjedočenja, odlazak je bio praćen pritiscima i prijetnjama.
Posebno potresan detalj koji se veže za ovaj period jeste iznošenje posmrtnih ostataka članova porodica iz grobalja i njihovo prenošenje na teritorije koje su ostajale pod kontrolom vlasti bosanskih Srba. Takvi postupci svjedoče o dubokom strahu i nepovjerenju koje je među stanovništvom bilo prisutno, ali i o atmosferi političke manipulacije koja je pratila proces reintegracije.
Istovremeno, oni koji su željeli ostati u svojim stanovima suočavali su se s različitim oblicima pritisaka. U javnim svjedočenjima i izvještajima o ovom periodu spominjani su prijetnje, ucjene, fizički napadi i zastrašivanje. Posebno su problematične tvrdnje da su pojedinci i ekstremističke grupe pokušavali spriječiti ostanak stanovnika tako što su uništavali imovinu i infrastrukturu.
Paljenje objekata, oštećivanje stambenih zgrada i uništavanje javnih dobara dodatno su otežavali mogućnost normalnog života nakon uspostavljanja nove administrativne i teritorijalne strukture. Na taj način, odlazak stanovništva bio je praćen i fizičkim promjenama prostora, koje su imale dugoročne posljedice po međunacionalne odnose i proces povratka.
-
Mural kao dio šireg političkog odnosa prema prošlosti
Oslikavanje murala u Istočnom Novom Sarajevu ne može se posmatrati samo kao umjetnički ili dekorativni zahvat na jednoj stambenoj zgradi. Njegova simbolika, izbor ličnosti koja zauzima centralno mjesto i način na koji se predstavlja odlazak sarajevskih Srba ukazuju na šire pitanje odnosa prema ratnoj prošlosti.
Javni prostor ima značajnu ulogu u oblikovanju kolektivnog sjećanja. Murali, spomenici, nazivi ulica i drugi simboli često postaju sredstva putem kojih se određeni historijski događaji predstavljaju budućim generacijama. Kada se takvi sadržaji zasnivaju na selektivnom prikazivanju prošlosti, postoji opasnost da se složeni događaji svedu na jednostrane političke poruke.
Posebno je sporno kada se osobe povezane s ratnim formacijama i vojnim djelovanjem predstavljaju kao simboli stradanja bez navođenja historijskog konteksta njihovih aktivnosti. Takav pristup može potisnuti iskustva žrtava opsade Sarajeva i stvoriti iskrivljenu sliku događaja iz devedesetih godina.
Istovremeno, stradanje i odlazak srpskih civila iz Sarajeva ne bi smjeli biti predmet negiranja niti zanemarivanja. Njihova iskustva zaslužuju historijski utemeljeno i dostojanstveno predstavljanje, ali bez političkog manipulisanja i poistovjećivanja civilnih žrtava s ratnim strukturama i njihovim predstavnicima.
Zbog toga se novi mural u Istočnom Novom Sarajevu ponovo našao u središtu rasprave o kulturi sjećanja, odgovornosti i načinu na koji se u javnom prostoru tretiraju događaji iz perioda opsade Sarajeva. Pitanje nije samo ko je naslikan na zidu, već i kakva se poruka šalje građanima, kakva se prošlost predstavlja i čija se iskustva pritom izostavljaju.
